اوتیسم نوعی اختلال است که به دلیل رشد کند مغز و ناتوانی در دریافت و تفسیر پیام های ارسالی ازاندام ها و حواس ایجاد می شود. در نتیجه فرد در مهارت های مختلف (گفتاری، ارتباطی و تعاملات اجتماعی) دچار مشکل می شود. درمان اوتیسم با توجه به شدت بیماری تعیین می شود. در این مقاله دکتر مهدی دهقانی متخصص مغز و اعصاب و ستون فقرات در تهران به بررسی انواع اختلال اوتیسم می پردازد.
اختلال اوتیسم
اختلال اوتیسم عنوان یک اختلال رفتاری عصبی پیچیده است که مهارت های مختلف بدن از قبیل گفتار، ارتباط با دیگران و تعاملات اجتماعی را دچار اختلال می کند. نام دیگر این اختلال خوددرماندگی است. نامگذاری اوتیسم با استفاده از واژه یونانی Autos به معنای «خود» انجام شده است. دلیل استفاده از این واژه، منزوی شدن و فاصله گرفتن افراد اوتیسمی از جامعه و اطرافیان است.
میزان متوسط ابتلای کودکان به این اختلال یک مورد به ازای هر 86 کودک است. البته پسران 4 برابر بیشتر از دختران در معرض ابتلا قرار دارند. در نتیجه احتمال بیماری در هر 48 پسر یک مورد و برای دختران در هر 252 دختر یک مورد است. اوتیسم یک اختلال همیشگی است. به همین دلیل علائم آن به دوران بزرگسالی نیز منتقل می شود.
علائم اوتیسم
این اختلال با طیف گسترده ای از علائم روبرو است. به همین دلیل به آن اختلال طیف اوتیسم (ASP) نیز گفته می شود. البته میزان و شدت علائم در همه افراد یکسان نیست. در نتیجه افراد درگیر با محدودیت های جزئی تا بسیار شدید روبرو هستند.
علائم اختلال اوتیسم معمولاً در سنین 5/1 تا 3 سالگی بروز پیدا می کند. تا پیش از این زمان یادگیری مهارت در کودکان به صورت طبیعی است. اما بلافاصله توانایی یادگیری مهارت جدید در آنها از بین رفته و گاهی اوقات مهارت های پیشین نیز فراموش می شود. البته مواردی نیز وجود دارد که کودک از بدو تولد علائم را نشان می دهد. شاخص ترین علائم اختلال اوتیسم عبارتند از:
- بی دقتی
- بدون احساس
- وسواس فکری
- تمایل به تنهایی و انزوا
- کم حرفی یا حرف نزدن
- تکرار دائم یک کلمه یا عبارت
- ضعف در برقراری رابطه با دیگران
- اجتناب از تماس چشمی با دیگران
- تشنج (معمولاً اولین تشنج در زمان بلوغ رخ می دهد)
- کاهش حواس بینایی، بویایی، چشایی، شنوایی یا لامسه
- حرکات غیرارادی بدن (تکان دادن دست، چرخیدن و …)
- دیر کسب کردن مهارت های کلامی (کودک تا سن 12 ماهگی قادر به گفتن کلمه واضحی نیست)
- افراد اوتیسمی در 10 درصد موارد دارای یک مهارت خاص (ریاضی، موسیقی و …) و به اصطلاح نابغه (ساوانت) هستند.
درمان اوتیسم
تشخیص این بیماری بر اساس آزمایش خاصی نیست. بلکه پزشک مربوطه با استفاده از علائم گزارش شده توسط والدین اقدام به شناسایی و درمان می کند. البته باید توجه داشت که علائم مذکور همیشه نشانه اوتیسم نیست. بلکه می تواند ناشی از مثلا ناشنوایی کودک باشد. تاکنون درمان موثر و قطعی برای درمان اختلال اوتیسم گزارش نشده است. روش های ارائه شده توسط پزشکان و روان شناسان تنها راه حلی برای مدیریت مشکلات حاصل از این اختلال است. روش های درمانی موثر در اختلال اوتیسم عبارتند از:
- کار درمانی: ملاک در این روش آموزش مهارت به کودک در جهت حفظ استقلال و انجام هر چه بهتر فعالیت های روزمره است. آموزش لباس پوشیدن، حرکت، رعایت نظافت و … در این دسته جای می گیرند.
- گفتار درمانی: پزشکان برای رفع چالش های ارتباطی فرد اوتیسمی این روش را تجویز می کنند. افراد مبتلا از لحاظ پاسخ به سوالات، هماهنگی حالت چهره با احساس، تفسیر زبان بدن و وضعیت تون صدا در حالات مختلف دچار مشکل هستند. گفتار درمانی راه حلی مناسب برای بهبود این موارد است.
- دارو درمانی: تجویز دارو برای همه مبتلایان به اوتیسم نیست. بلکه بر اساس نوع و شدت علائم صورت می گیرد؛ به عنوان مثال تجویز دارو برای افرادی با علامت تشنج، افسردگی، اختلال وسواسی اجباری یا اختلال در خواب ضرورت دارد.
- تحلیل رفتاری: مربی با تجزیه و تحلیل رفتارهای فرد اوتیسمی، دلیل شکل گیری آنها را نیز شناسایی کرده و به کاهش یا رفع آنها کمک می کند.
- فلورتایم: در این روش درمانی کودک و والدین در محیط بازی قرار گرفته و برای ادامه کار تشویق می شوند. در ادامه کودک هدایت بازی را در دست گرفته و فعالیت دلخواه خود را انجام می دهد. فلورتایم نقش موثری در بهبود رابطه فرد اوتیسمی با محیط پیرامون دارد.
انواع اوتیسم
دو تقسیم بندی قدیمی و جدید برای اختلال اوتیسم بر اساس نوع و شدت علائم گزارش شده است. در روش قدیمی اوتیسم به دو گروه کلاسیک و عملکرد بالا (سندروم آسپرگر) تقسیم می شود. در سندروم کلاسیک علائم بیشتر در زمینه رفتار غیر معمول است. معلولیت ذهنی و تاخیر زبانی را نیز می توان به علائم این اختلال اضافه کرد.
در سندروم آسپرگر که اوتیسم با عملکرد بالا نیز نام دارد، علائم شدت کمتری داشته و اثری از مشکلات ذهنی نیست. در واقع افراد مبتلا بیشتر از چالش های ارتباطی و اجتماعی رنج می برند. تقسیم بندی جدید بر اساس شدت علائم است که شامل خفیف (سطح یک)، متوسط (سطح دو) و شدید (سطح سه) می باشد.
اوتیسم خفیف: افراد اوتیسمی سطح یک با شدت علائم کمتری روبرو هستند و برای انجام فعالیت های روزمره خود به پشتیبانی کمتری نیاز دارند. در نتیجه زندگی آنها از کیفیت بالایی برخوردار است. مهارت های ارتباطی و تعاملی این افراد با دیگران در سطح مناسبی است. بر اساس طبقه بندی قدیمی افراد مبتلا به سندروم اسپرگر در این گروه جای می گیرند. رفتار درمانی یا گفتار درمانی دو روش موثر برای رفع مشکلات افراد مبتلا به اختلال اوتیسم خفیف است. مشکلات افراد این گروه در موارد زیر خلاصه شده است:
- رابطه چشمی محدود
- مشکل در صحبت کردن
- گفتگو با دیگران به صورت ربات
- تمایل کم به فعالیت های اجتماعی
- ناتوانی در ادامه و حفظ مکالمه با دیگران
اوتیسم متوسط: افراد مبتلا به اختلال اوتیسم سطح دو یا متوسط در مقایسه با نوع خفیف به پشتیبانی بیشتری نیاز دارند. زیرا علائم آن فعالیت های روزمره را مختل کرده و روند زندگی را کمی دشوار می کند. موسیقی درمانی، بازی درمانی، گفتار درمانی، کار درمانی و … موجب بهبود وضعیت افراد مبتلا به اوتیسم متوسط می شود. از مشکلات این افراد می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- نداشتن مهارت برای برقراری ارتباط کلامی و غیر کلامی
- عدم سازگاری با تغییرات اطراف
- استفاده از جملات بسیار ساده
- تاخیر در رشد کلامی
- مشکلات رفتاری
- علایق خاص
اوتیسم شدید: در گروه اختلال اوتیسم شدید یا سطح سه، افراد برای انجام تمامی فعالیت های روزمره خود به پشتیبانی اطرافیان نیاز دارند. مشکلات این گروه تنها محدود به نبود مهارت های ارتباطی نیست. بلکه از رفتارهای تکراری و محدود کننده نیز رنج می برند. در این شرایط استفاده از دارو در کنار سایر روش های درمانی برای کنترل وضعیت مبتلایان الزامی است. مشکلات افراد مبتلا به اوتیسم شدید عبارتند از:
- استفاده از تک کلمه برای ارتباط با دیگران
- ناتوانی در توجه روی موضوعی خاص
- نداشتن تمایل برای تعامل با دیگران
- نداشتن مهارت کلامی و غیرکلامی
- ناتوانی در برابر تغییرات
- ناتوانی برای تغییر رفتار
سخن پایانی
ما در این مقاله به بررسی انواع اختلال اوتیسم و علائم، عوامل و نحوه درمان آن پرداختیم. این اختلال در پسران بیش از دختران وجود دارد و علائم آن قبل از سن 3 سالگی بروز پیدا می کند. با توجه به این که درمان به موقع در کنترل علائم اوتیسم به شدت تاثیر گذار است، مراجعه به پزشک در زمان های ابتدایی شروع بیماری بسیار حائز اهمیت است. در صورتی که برخی از علائم اوتیسم را در کودک خود مشاهده می کنید می توانید به صورت حضوری به مطب دکتر مهدی دهقانی متخصص مغز و اعصاب و ستون فقرات در تهران مراجعه کنید.